Türk Dili ve Edebiyatı Çalışma Rehberi

Kısa Cevaplı Sorular

Aşağıdaki soruları, kaynak metindeki bilgilere dayanarak 2-3 cümle ile yanıtlayınız.

1. Türk edebiyatının dönemlere ayrılmasında etkili olan ölçütler nelerdir?
2. İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı’nın Sözlü Dönem’inin genel özelliklerini (ölçü, nazım birimi, dil, konu) açıklayınız.
3. Koşuk, Koşma ve Gazel nazım biçimlerini konu ve edebi dönem bakımından karşılaştırınız.
4. Divan edebiyatının temel özelliklerinden beş tanesini sıralayınız.
5. Masal türünün yapı planını (bölümlerini) ve bu bölümlerin işlevlerini kısaca açıklayınız.
6. “Saf (Öz) Şiir” anlayışının temel ilkeleri nelerdir ve Türk edebiyatındaki öncüleri kimlerdir?
7. Belirtili İsim Tamlaması ile Belirtisiz İsim Tamlaması arasındaki temel farkı ekler üzerinden açıklayınız ve her birine birer örnek veriniz.
8. Halk hikayelerini destanlardan ayıran temel yönler nelerdir?
9. Niteleme sıfatı ile belirtme sıfatı arasındaki farkı açıklayınız ve bir varlığı hem niteleyen hem de belirten bir sıfat tamlaması örneği yazınız.
10. Türk destanlarında sıkça karşılaşılan “kurt (gökbörü)” ve “at” motiflerinin taşıdığı sembolik anlamları belirtiniz.

——————————————————————————–

Kısa Cevaplı Sorular – Cevap Anahtarı

1. Türk edebiyatının dönemlere ayrılmasında dil anlayışı, coğrafyanın değişmesi, kültürel farklılaşma, din değişikliği ve sanat anlayışı gibi ölçütler etkili olmuştur. Türk boylarının farklı coğrafyalara dağılarak ayrı devletler kurması ve farklı medeniyetlerden etkilenmesi, bu çeşitliliğin en önemli sebebidir.
2. İslamiyet Öncesi Sözlü Dönem’de şiirler milli ölçü olan hece ölçüsüyle yazılmış, nazım birimi olarak dörtlük ve genellikle yarım uyak kullanılmıştır. Yabancı etkilerden uzak olduğu için dil saf Türkçedir ve şiirlerde doğa, kahramanlık, ölüm, aşk gibi konular işlenmiştir. Şiirler “ozan, kam, baksı, şaman” gibi kişilerce kopuz eşliğinde söylenirdi.
3. Koşuk, İslamiyet öncesi dönemde aşk, yiğitlik, doğa gibi konuları işler. Koşma, Halk edebiyatında koşuğun devamı niteliğinde olup aynı konuları işler. Gazel ise Divan edebiyatında koşma ve koşuğun karşılığı olarak kabul edilir ve aşk, kadın, şarap gibi lirik konuları işler.
4. Divan edebiyatının temel özellikleri arasında; nazım biriminin genellikle beyit olması, aruz ölçüsünün kullanılması, dilinin Arapça-Farsça kelimelerle yüklü ve sanatlı olması, “sanat için sanat” anlayışının benimsenmesi ve soyut konuların (aşk, sevgili, din, kadercilik) işlenmesi yer alır. Ayrıca, konu bütünlüğü yerine parça güzelliği esastır.
5. Masal planı; döşeme, serim, düğüm, çözüm ve dilek bölümlerinden oluşur. Döşeme, dinleyicinin ilgisini çeken tekerleme bölümüdür. Serim‘de kişiler tanıtılır ve olaya giriş yapılır. Düğüm‘de olaylar gelişir, çatışma ortaya konur. Çözüm‘de çatışma iyilerin kazanmasıyla son bulur ve Dilek bölümünde iyi dilekler içeren kalıplaşmış sözlerle masal biter.
6. “Saf (Öz) Şiir” anlayışında amaç, sanat değeri yüksek şiir yazmaktır; bu nedenle “sanat için sanat” ilkesi benimsenmiştir. Bu anlayışta şiir, soylu bir sanat kabul edilir; sese, musikiye, imgeye ve biçim mükemmelliğine önem verilir. Türk edebiyatındaki mimarları Yahya Kemal Beyatlı ve Ahmet Haşim’dir.
7. Temel fark, tamlayan ve tamlanan eklerinin kullanımındadır. Belirtili İsim Tamlaması’nda hem tamlayan (-ın, -in) hem de tamlanan (iyelik eki) ek alırken (“rüzgârın şiddeti“), Belirtisiz İsim Tamlaması’nda sadece tamlanan ek alır, tamlayan ek almaz (“sınav sonuçları“).
8. Halk hikayelerinde tarihi bir olayın olması şart değildir ve nazım-nesir karışıktır. Destanlara göre olağanüstülükler daha sınırlıdır, gerçekçiliğe daha yakındır ve kahramanlıktan çok aşk maceralarına yer verilir. Ayrıca, halk hikayelerinin “tekerleme” gibi kendine özgü anlatım kalıpları bulunur.
9. Niteleme sıfatları, varlıkların durumunu, rengini, biçimini bildirir ve isme sorulan “Nasıl?” sorusuna cevap verir (“eski kitap”). Belirtme sıfatları ise varlıkları işaret, sayı, belgisizlik veya soru yoluyla belirtir (“bu kitap”, “üç kitap”). Bir varlığı hem niteleyip hem belirten örnek: “Bu eski kitabı bana dedem vermişti.”
10. Türk destanlarında “kurt (gökbörü)”, Türk’ün hayat ve savaş gücünün bir simgesidir; bazen yol gösterici, bazen de soyun türediği kutsal bir varlık olarak belirir. “At” ise göçebe kültürünün vazgeçilmezi olarak kahramanın en yakın dostu ve yardımcısıdır; sahibini korur, ona yol gösterir ve tehlikelere karşı uyarır. Kaşgarlı Mahmut’a göre at, “Türklerin kanadıdır”.

——————————————————————————–

Kompozisyon Soruları

Aşağıdaki soruları, kaynak metindeki bilgileri kullanarak detaylı bir şekilde tartışınız.

1. Türk edebiyatının üç ana dönemi olan İslamiyet Öncesi, İslamiyet Etkisinde Gelişen ve Batı Etkisinde Gelişen Türk Edebiyatı’nı; dil, sanat anlayışı, kullanılan nazım biçimleri ve işlenen temalar açısından karşılaştırarak analiz ediniz.
2. Divan şiiri ve Halk şiiri geleneklerini; hitap ettikleri kitle, dil ve üslup, nazım birimi, ölçü ve konu seçimi gibi temel unsurlar üzerinden karşılaştırınız. Her iki geleneğin de İslamiyet öncesi Türk şiirinden hangi yönleriyle ayrıldığını ve hangi yönleriyle benzerlik gösterdiğini tartışınız.
3. Tanzimat Dönemi Türk şiirini kendi içinde (I. ve II. Dönem) karşılaştırarak, “sanat toplum içindir” ve “sanat sanat içindir” anlayışlarının şiire nasıl yansıdığını; dil, konu ve biçimdeki değişimler üzerinden örneklerle açıklayınız.
4. Şiirde ahengi sağlayan unsurları (ölçü, uyak, redif, aliterasyon, asonans vb.) tanımlayınız. Hece ölçüsü ve aruz ölçüsünün Türk şiirindeki kullanımını ve özelliklerini, hangi edebi geleneklerde baskın olduklarını belirterek açıklayınız.
5. Destan, halk hikayesi ve mesnevi türlerini olay anlatımına dayalı metinler olmaları bağlamında karşılaştırınız. Bu üç türün nazım-nesir kullanımı, olağanüstülük unsurları, dil ve üslup özellikleri ile destandan modern hikayeye geçişteki rollerini tartışınız.

——————————————————————————–

Temel Kavramlar Sözlüğü