FİİL ÇATISI
Fiillerin özne ve nesneye bağlı olarak kazandığı anlama ve girdiği biçime çatı denir.Çatı, sadece fiil cümlelerinde aranan bir özelliktir. İsim cümlelerinde hâliyle olmaz. Fiiller, özne ve nesne alıp almamalarına; belirtilen işin nasıl yapıldığına; işten nesnenin ve öznenin nasıl etkilendiğine göre çatılara ayrılırlar.
Fiil çatılarının oluşmasında hem fiilin anlamı hem de aldığı yapım eki önemlidir.
Çatılarına göre fiiller:
A)Özne-Yüklem İlişkisine Göre Fiil Çatısı
Öznesine göre fiil çatısı dört biçimde incelenir.
- Etken Fiiller: Etken fiilin belirttiği işi, oluşu, hareketi, durumu ve kılışı yapan öznenin kendisidir. Özne gerçek öznedir.
Örnek
Yaşlı adam, çocuktan kendisine yardımcı olmasını istedi.
Annesi yemeğin güzel kısmını ona ayırırdı.
Bütün halıları yıkamışsın sen.
Saksı yoldan geçen birisinin kafasına düşmüş.
Bahçedeki hayvanlar bütün çiçekleri yemiş.
Çocuklar bağırarak etraftaki insanları rahatsız ediyorlardı.
Yukarıda da görüldüğü gibi özne-yüklem ilişkisinde öznenin canlı, cansız veya insan, hayvan adı olmasının bir önemi yoktur. Önemli olan öznenin eylemi bizzat yapıp yapmamasıdır.
- Edilgen Fiiller
Gerçek öznesi söylenmeyen (ve bilinmeyen) fiillerdir. Fiile “-l, -n” ekleri getirilerek yapılır. Bu tür fiillerin öznesi ‘’sözde özne’’dir. Yüklemde bildirilen işten etkilenen varlık cümlede özne gibi kullanılır, ama asıl özne söylenmemiştir. Bu fiillerde başkası tarafından yapılma anlamı vardır.
Örnek
Cam kırılmış.
Bütün halılar yıkanmış.
Sınıf bayraklarla süslendi.
Not:Sözde ya da gerçek öznesi olmayan edilgen ve geçişsiz fiiller de vardır:
- Bu sıcakta uyunmaz.
- Bu söze gülünür.
- Yarın pikniğe gidilecek.
- Burada kalınacak.
- ‘’Yola düşüldü.’’ Cümlesinin ise hiçbir öznesi yoktur. Dolayısıyla edilgen çatılıdır.
- Dönüşlü Fiiller
Öznenin işi yaparken aynı zamanda o işten etkilendiğini gösteren fiillerdir. Yani fiili yapan da ondan etkilenen de öznedir. (Etken+edilgen). Özne gerçek öznedir. Fiillere “-l, -n” ekleri getirilerek yapılır.
Örnek
Kızlar süslendi.
Delikanlılar güzelce giyindi.
Not:Bunların dışında, dönüşlülük ekleri almış, ‘’kendi kendine olma’’ anlamı taşıyan fiiller dönüşlü fiil sayılmaz.
Örnek
Saçlarım dökülüyor.
Yol, ileride ikiye ayrılıyor.
- İşteş Fiiller
Fiilde bildirilen işin birden fazla kişi tarafından yani birlikte ya da karşılıklı yapıldığını bildiren fiillerdir. “-ş” ekiyle yapılır.
Dövüşmek, uçuşmak, gülüşmek, görüşmek…
Cümleye ya “birlikte” ya da “karşılıklı” anlamı katar.
Örnek
Kuşlar uçuştu.(Birliktelik)
Çocuklar gülüştü.(Birliktelik)
Öğrenciler kaçıştı.(Birliktelik)
Arada bir yazışırız.(Karşılıklı)
Onunla Ankara’da tanıştık.(Karşılıklı)
Not:Yapısında “-ş” sesi bulunduran bütün fiiller işteş değildir.
Dostluğumuz günden güne gelişiyordu.
Fırtınadan sonra deniz yatıştı.
Evinden uzakta kalmaya alıştı.
Bu gece çok çalıştı.
B)Nesne- Yüklem İlişkisine Göre Fiilin Çatısı
Nesnelerine göre fiil çatısı dört şekilde incelenir.
1.Geçişli Fiiller:Nesne alabilen fiillerdir. Bu fiiller “ne, neyi, kimi” sorularına yanıt verirler.‘’onu’’ zamiri bir formül olarak düşünülebilir.Yüklemden önce ‘’onu’’ zamirini getirdiğimizde yükleme uyuyorsa fiil geçişlidir demektir.
Örnek
Zor durumda kalınca arabasını sattı.
Kardeşime iki gömlekaldım.
Not: Geçişli fiillerin yüklem olduğu cümlelerde nesne bulunmayabilir. Bu fiiller yine de nesne alabildiği için geçişlidirler.
Örnek
İki gün her yerde aradım.
1.Geçişsiz Fiiller: Nesne alamayan fiillerdir. Yükleme nesneyi bulmak için sorulan “ne, neyi, kimi” sorularının cevabı yoktur.
Örnek
Kar yağdı.
Çocuk karanlıktan korkuyordu.
4.Oldurgan Fiiller: Geçişsiz bir fiile “-t, -r,-dir ” eklerinden biri getirilerek fiil geçişli yapılırsa buna oldurgan fiil denir.
Örnek
Yatmak > yatırmak
Ötmek > öttürmek
Uyumak > uyutmak
Gezmek > gezdirmek.
Kaçmak > kaçırmak
4.Ettirgen Fiiller: Geçişli olduğu halde “-t, -r,-dir” ekleriyle tekrar geçişli yapılan fillerdir. Geçişlilik dereceleri arttırılmıştır. Fiili bir başkasına yaptırma söz konusudur.
Örnek
Gazete aldı > aldırdı
Elbiseyi yıkadı > yıkattı
İçmek > içirmek
Not: Çatı kavramı fiil cümlelerinde bulunur, isim cümlelerinde çatı aranmaz.
Örnek
Her taraf karanlıktı. (Çatı aranmaz)
Arabası güzeldi.( Çatı aranmaz)
Not: Fiilimsilerde çatı kavramı bulunur.
Örnek
Yanlışlar görülüp düzeltilecek.